Trong bối cảnh Chương trình GDPT 2018 đang chuyển dịch mạnh mẽ từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực, nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học và triển khai các phương pháp dạy học tích cực trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Làm thế nào để học sinh không chỉ ngồi nghe thụ động, mà thực sự trở thành người làm chủ việc học của chính mình?

Một thực trạng đáng suy ngẫm trong giáo dục hiện nay: khi tất cả học sinh trong lớp đều được giao cùng một đề tài, làm theo cùng một bộ hướng dẫn và nộp lại những sản phẩm rập khuôn giống hệt nhau, niềm say mê học tập tự nhiên của các em sẽ dần bị dập tắt. Việc học vô tình biến thành một chuỗi nghĩa vụ đối phó thay vì hành trình khám phá tri thức.

Dựa trên kinh nghiệm thực tế của nhà giáo dục Nicholas Provenzano chia sẻ trên chuyên trang Edutopia, mô hình “Giờ học sáng tạo” (Genius Hour / 20 Time) chính là lời giải đột phá nhằm trao quyền tự chủ (Student Agency) cho học sinh mà vẫn bám sát chuẩn chương trình. Cùng Class for me tìm hiểu cách thức vận hành mô hình này trong nhà trường Việt Nam ngay dưới đây!

1. Giờ học sáng tạo là gì: Trao tự do trong một khuôn khổ kỷ luật

Ý tưởng “Genius Hour” bắt nguồn từ văn hóa làm việc nổi tiếng tại các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới (như Google), nơi nhân viên được dành 20% thời gian làm việc để phát triển các dự án cá nhân mà họ say mê.

Khi đưa vào môi trường giáo dục, phương pháp này cho phép học sinh dành khoảng 1 tiết học mỗi tuần (tương đương 20% thời lượng) để tự chọn một đề tài mình yêu thích, lập kế hoạch nghiên cứu và tự tay tạo ra sản phẩm thực tế.

Nhiều giáo viên và phụ huynh thường lo lắng: “Liệu để học sinh tự làm việc có biến lớp học thành một giờ chơi tự do thiếu kiểm soát?”. Câu trả lời là hoàn toàn không. Đây là một phương pháp dạy học tích cực được vận hành trên một kỷ luật tự giác chặt chẽ:

• Học sinh làm chủ câu hỏi nghiên cứu: Các em tự xác định điều mình khao khát tìm hiểu, tự tìm phương pháp tiếp cận và lựa chọn cách thức trưng bày sản phẩm cuối cùng.

• Thầy cô giữ vai trò người hướng dẫn (Facilitator): Giáo viên không còn là người áp đặt kiến thức một chiều, mà trở thành người đồng hành định hướng phương pháp, kết nối nguồn lực và hỗ trợ gỡ rối khi học trò gặp bế tắc.

• Gắn kết chặt chẽ với kỹ năng cốt lõi: Dù đề tài của mỗi em là khác nhau, quá trình thực hiện đều rèn luyện các năng lực chung của chương trình: kỹ năng đọc hiểu tài liệu, kỹ năng tổng hợp thông tin, kỹ năng viết báo cáo và năng lực thuyết trình trước đám đông.

2. Quy trình 5 bước áp dụng mô hình đổi mới phương pháp dạy học

Để mô hình “Giờ học sáng tạo” không bị rơi vào hình thức, giáo viên cần xây dựng một lộ trình 5 bước rõ ràng giúp học sinh từng bước hiện thực hóa ý tưởng của mình:

Bước 1: Lựa chọn đề tài nghiên cứu xuất phát từ đam mê

Mỗi học sinh được giao nhiệm vụ tìm kiếm một chủ đề hoặc một kỹ năng thực tế mà bản thân luôn mong muốn khám phá sâu hơn.

Nhằm giúp học sinh định hình các ý tưởng có tính thực tiễn và phù hợp với lứa tuổi, thầy cô cần đưa ra các tiêu chí định hướng ban đầu:

• Khuyến khích đề tài hướng đến hành động: Đề tài không chỉ dừng lại ở việc đọc tài liệu, mà phải dẫn đến một sản phẩm cụ thể (ví dụ: tự làm một cuốn cẩm nang du lịch địa phương, thiết kế website học từ vựng, tự sáng tác một tập thơ, hoặc lập kế hoạch rèn luyện thể thao).

• Giáo viên duyệt đề tài dựa trên tính khả thi: Thầy cô giữ quyền góp ý và phê duyệt cuối cùng để đảm bảo tính an toàn, đạo đức và khả năng thực hiện của dự án trong suốt học kỳ.

Bước 2: Cố định thời gian thực hiện trong tuần

Sự ổn định về mặt thời gian giúp học sinh hình thành thói quen làm việc độc lập và mong chờ đến giờ học.

Để không làm xáo trộn chương trình chính khóa mà vẫn tạo không gian sáng tạo định kỳ cho lớp học, việc phân bổ thời gian cần được chuẩn hóa:

• Dành riêng một khung giờ cố định: Thầy cô có thể chọn tiết sinh hoạt lớp, tiết trải nghiệm hướng nghiệp hoặc một tiết tự chọn vào ngày thứ Sáu hàng tuần làm thời gian triển khai.

• Học sinh học tập trung tại lớp: Toàn bộ quá trình nghiên cứu, thảo luận và làm sản phẩm được ưu tiên diễn ra ngay tại phòng học dưới sự quan sát của giáo viên, phần mở rộng có thể làm thêm tại nhà.

Bước 3: Tìm kiếm người cố vấn đồng hành (Mentor)

Một giáo viên phụ trách lớp từ 40–45 học sinh không thể có đủ chuyên môn sâu về tất cả mọi lĩnh vực mà học sinh lựa chọn.

Để giải quyết bài toán hướng dẫn chuyên sâu và kết nối lớp học với đời sống thực tế, học sinh được hướng dẫn tìm kiếm người cố vấn phù hợp:

• Kết nối nguồn lực từ gia đình và cộng đồng: Học sinh chủ động kết nối với cha mẹ, người thân, cựu học sinh hoặc các chuyên gia tại địa phương am hiểu về lĩnh vực dự án để xin lời khuyên định hướng.

• Giáo viên làm cố vấn phương pháp: Thầy cô chịu trách nhiệm cố vấn chung về kỹ năng tìm kiếm tài liệu học thuật, kiểm tra tính xác thực của thông tin và phương pháp quản lý tiến độ.

Bước 4: Viết nhật ký học tập định kỳ

Đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi việc đánh giá phải bám sát quá trình nỗ lực chứ không chỉ nhìn vào sản phẩm hoàn thiện cuối cùng.

Nhằm giúp học sinh rèn luyện tư duy phản biện và khả năng diễn đạt ngôn ngữ viết, việc viết nhật ký học tập cần được duy trì đều đặn:

• Ghi chép tiến độ 1–2 tuần/lần: Học sinh viết một đoạn báo cáo ngắn gọn chia sẻ: “Tuần này mình đã học được điều gì mới? Khó khăn lớn nhất mình vừa gặp phải là gì và mình đã xử lý nó ra sao?”.

• Công khai tiến độ cho phụ huynh và nhà trường: Các bài viết nhật ký có thể đăng tải trên nền tảng số của lớp học, giúp cha mẹ dễ dàng nhìn thấy sự trưởng thành từng ngày của con mà không cần chờ đến bảng điểm cuối kỳ.

Bước 5: Báo cáo thuyết trình và lan tỏa tri thức

Sau một học kỳ nỗ lực, ngày hội báo cáo chính là sân khấu tỏa sáng giúp học sinh tự hào về thành quả cá nhân.

Để rèn luyện năng lực giao tiếp tự tin trước đám đông và truyền cảm hứng học tập cho cả tập thể, buổi tổng kết được tổ chức chuyên nghiệp:

• Thuyết trình theo phong cách diễn thuyết ngắn: Mỗi học sinh có tối đa 5–10 phút trình bày về hành trình dự án, những bài học rút ra và trưng bày sản phẩm trước thầy cô, bạn bè.

• Đánh giá dựa trên tiêu chí phẩm chất: Việc chấm điểm không chỉ đánh giá sản phẩm đẹp hay xấu, mà tôn vinh tinh thần kiên trì vượt khó, khả năng giải quyết vấn đề và năng lực tự học của từng cá nhân.

3. Vì sao mô hình này tạo nên bước đột phá cho học sinh?

Khi người thầy dũng cảm trao quyền tự chủ cho học sinh, những chuyển biến tích cực trong lớp học sẽ xuất hiện rõ rệt:

• Kích hoạt động lực nội tại mạnh mẽ: Khi được tự do theo đuổi điều mình say mê, học sinh không còn cần thầy cô phải thúc ép; ngọn lửa tò mò tự nhiên sẽ thôi thúc các em tự tìm tòi, đào sâu nghiên cứu.

• Minh bạch hóa tiến trình học tập (Making Learning Visible): Nhờ hệ thống nhật ký phản tư và báo cáo tiến độ, cả giáo viên và phụ huynh đều nhìn thấy rõ năng lực giải quyết vấn đề, cách chọn lọc nguồn tin và bản lĩnh của học sinh khi đối diện thất bại.

• Đảm bảo trọn vẹn mục tiêu chương trình GDPT: Mô hình này hoàn toàn không tách rời sách giáo khoa; nó chính là môi trường ứng dụng thực tế tốt nhất các kiến thức Ngữ văn, Toán học, Lịch sử hay Công nghệ mà các em đã được học trong tuần.

Xem thêm: Lớp học hạnh phúc thời đại số: Bí quyết giúp việc học không còn là áp lực

Lời kết

Việc đổi mới phương pháp dạy học không nằm ở những khẩu hiệu vĩ mô, mà bắt đầu từ khoảnh khắc người thầy dám lùi lại một bước để nhường sân khấu tỏa sáng cho học trò.

Khi học sinh được trao quyền tự chủ, được tin tưởng và được hướng dẫn trong một lộ trình khoa học, mỗi phòng học sẽ thực sự trở thành một không gian ươm mầm sáng tạo, nơi mỗi đứa trẻ đều khám phá ra “người thiên tài” bên trong chính mình.

Tại Class for me, chúng tôi luôn tiên phong cập nhật và lan tỏa các phương pháp giảng dạy tích cực, hiện đại, lấy người học làm trung tâm. Hãy đồng hành cùng Class for me để đón đọc thêm nhiều chia sẻ sư phạm hữu ích và cùng nhau kiến tạo những lớp học hạnh phúc, giàu cảm hứng mỗi ngày!